Ludność Puław i powiatu puławskiego na początku lat 20. XX wieku

   r. (czwartek), godz. 2:00    Brak komentarzy do Ludność Puław i powiatu puławskiego na początku lat 20. XX wieku

nac-pic_1-g-5361

II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym, podobnie jak większość ówczesnych państw wschodniej i południowo-wschodniej Europy. Oprócz Polaków na terytorium II Rzplitej mieszkali też Ukraińcy, Żydzi, Białorusini, Niemcy, Rosjanie, Czesi, Litwini i inne mniej liczebne grupy narodowościowe.

Zgodnie z ustawodawstwem grupy mniejszościowe cieszyły się pełnią prac obywatelskich. W wyobrażeniach niektórych polityków były one elementem niepożądanym, który należało asymilować albo też skłonić do emigracji, doraźnie zaś ograniczyć w prawach. Wzajemne relacje pomiędzy Polakami, a poszczególnymi mniejszościami narodowościowymi były różne w przeciągu dwudziestu lat istnienia II Rzplitej.

Pod względem narodowościowym, a co za tym idzie także językowym i wyznaniowym, województwo lubelskie było dosyć niejednolitym obszarem. Strukturę społeczną mieszkańców tego obszaru reprezentują spisy ludności. W okresie międzywojennym przeprowadzono dwa takie spisy.

Pierwszy spis powszechny w odrodzonej Polsce przeprowadzono 30 września 1921 r. i według niego obszar województwa lubelskiego zamieszkiwało 2 087 951 osób. Z tej liczby aż 227 902 osoby zadeklarowało narodowość żydowską, co stanowi 10,91% ogółu mieszkańców województwa. Oznacza to, że praktycznie co dziesiąta osoba miała pochodzenie żydowskie. Z kolei wyznanie mojżeszowe zadeklarowało 287 639 osób, czyli 13,77% mieszkańców województwa. Nie były to wyłącznie osoby, które podczas spisu oświadczyły, że należą do narodowości żydowskiej. Także 59 719 osób narodowości polskiej, 41 osób narodowości rusińskiej, 33 Niemców, 14 Rosjan i 25 osób innych narodowości podczas spisu oświadczyło, że wyznaje religię mojżeszową.

Analizując pierwszy spis powszechny z 1921 r. należy uwzględnić m.in. to, że nie objął on Wileńszczyzny i Górnego Śląska, ponieważ obszary te nie były jeszcze wówczas obszarami składowymi państwa polskiego. Ponadto krytycznie należy odnieść się też do danych o narodowości, gdyż np. część respondentów utożsamiała swą przynależność państwową z narodowością. I tak np. w przypadku Żydów bliższe rzeczywistości wydają się dane obejmujące język ojczysty.

Trzeba też mieć na uwadze, że osoby utożsamiające narodowość z obywatelstwem traktowały swoją odpowiedź w pytaniach ankietowych, jako swoistą deklarację lojalności wobec państwa, co spowodowało różnicę prawie 60 tys. osób pomiędzy deklarowaną narodowością żydowską, a deklarowanym wyznaniem mojżeszowym wśród mieszkańców województwa lubelskiego. Można zatem stwierdzić, że ilość osób podających narodowość żydowską wyznacza minimum ludności żydowskiej, a maksimum jej stanowi liczba osób, które dały odpowiedź, iż wyznają religię mojżeszową.

Kolejny istotny aspekt, który należy wziąć pod uwagę to fakt, że pierwszy spis powszechny odbył się bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych, co też miało wpływ na postawę badanej ludności. Ludzie mieli bowiem jeszcze świeżo w pamięci rekwizycje, werbunki i inne następstwa każdego spisu przeprowadzanego w czasie wojny. Dlatego też częstokroć ukrywano się przed komisarzami spisowymi. Inna sprawa, że osoby dokonujące spisu też nie w każdym przypadku były odpowiednio przeszkolone. Ankieterzy w niejednym wypadku okazywali stronniczość, co dotyczyło zwłaszcza Kresów Wschodnich. Na wschodzie państwa polskiego trwała jeszcze akcja repatriacyjna, która oczywiście miała wpływ na strukturę ludności na tych terenach.

Mówiąc o Żydach trzeba jeszcze pamiętać, że do początków XX wieku byli oni postrzegani jako grupa wyznaniowa, a nie narodowa. Tworzyli oni blisko trzecią część mieszkańców miast II Rzplitej, a na Kresach Wschodniej ponad połowę. Stanowili drugą co do wielkości grupę pod względem przynależności religijnej. W województwie lubelskim największe skupiska ludności żydowskiej występowały w miastach: Lublin, Siedlce, Chełm. Ogólnie według spisu z 1921 r. ludność województwa lubelskiego zamieszkiwało 1 619 755 osób wyznania rzymskokatolickiego (77,57%), 287 639 osób wyznania mojżeszowego (13,77%), 152 598 osób wyznania prawosławnego (7,30%) i 27 959 osób innych wyznań niż powyższe (1,36%). Pod względem narodowości sytuacja wyglądała następująco:

narodowośćliczba osób
Polacy1 782 221
Żydzi227 902
Rusini63 079
Niemcy10 993
Białorusini2 106
Rosjanie1 351
Czesi75
Litwini64
inne narodowości198
narodowość niewiadoma22

Powiat puławski w 1921 r. zajmował powierzchnię 1 698 km², a zamieszkiwało go według spisu 149 021 osoby. Puławy były głównym ośrodkiem administracyjnym powiatu, a zarazem jedynym skupiskiem zbiorowości ludzkiej posiadającym prawnie status miasta. Według danych spisowych w powiecie najwięcej było katolików. Stosunkowo dużo było też osób wyznania mojżeszowego. Liczba innych wyznań była natomiast znikoma. Zupełnie inaczej było w przypadku samych Puław. W mieście liczba katolików i osób wyznania mojżeszowego była zbliżona. Osoby wyznające judaizm odgrywały zatem istotną rolę w społeczności Puław w pierwszych latach niepodległej Polski.

Spis wskazywał, że powiat puławski zamieszkiwało łącznie 149 021 osób, w tym: 129 281 osób wyznania rzymskokatolickiego (86,75%), 19 296 starozakonnych (12,94%), 206 prawosławnych (0,13%) i 238 osób innych wyznań (0,18%). Wśród tych 238 osób znajdowało się: 153 mariawitów, 67 osób wyznania ewangelickiego, 8 grekokatolików, 1 mahometanin oraz 7 bezwyznaniowców i 2 osoby innego wyznania. Natomiast samo miasto Puławy liczyło wówczas 7 205 mieszkańców. Z tego żyło w nim: 3 910 osób wyznania rzymskokatolickiego (54,26%), 3 221 osób wyznania mojżeszowego (44,70%), 48 osób wyznania prawosławnego (0,66%) i 26 osób innych wyznań (0,38%). Pośród tych 26 osób znalazło się: 20 osób wyznania ewangelickiego, 5 grekokatolików i 1 bezwyznaniowiec.
Pod względem narodowości na terenie powiatu puławskiego mieszkało 132 441 Polaków (88,87%), 16 435 osób podających się za Żydów (11,02%) oraz 60 Rosjan, 54 Rusinów (tak określano w XIX w. i na początku XX w. ludność Galicji, Podkarpacia i Bukowiny pochodzenia ukraińskiego), 8 Niemców, 5 Czechów, 3 Litwinów, 3 Łotyszów, 2 Francuzów, 2 Rumunów, 1 Bułgar, 1 Chorwat, 1 Hiszpan, 1 Słoweniec, 1 Tatar, a także 2 osoby o nieustalonej narodowości, czyli łącznie 144 osoby innej narodowości niż polska i żydowska (0,11%). W samych Puławach mieszkało zaś 4 266 osób narodowości polskiej (59,20%), 2 912 osób narodowości żydowskiej (40,41%), 20 Rosjan (0,27%) i 5 osób innych narodowości (0,12%): 3 Rusinów, 1 Chorwat, 1 Czech.

Można zatem śmiało stwierdzić, że Żydzi w samych Puławach stanowili już na początku lat 20. XX w. dosyć istotny element mieszkańców miasta i wpisali się na stałe w jego krajobraz. W omawianym okresie sporo Żydów zamieszkiwało również Kazimierz Dolny i Końskowolę. Natomiast po I wojnie światowej z Puław i okolic wyniosło się na wschód wielu Rosjan.

Zdjęcie w nagłówku: reprodukcja fotografii budynku urzędu pocztowego w Puławach przy ul. Księżnej Izabeli wykonanej w 1928 r.; Narodowe Archiwum Cyfrowe.