legion-pulawski

I Legion Polski, czyli Legion Puławski

historia

Legion Puławski, a właściwie I Legion Polski, to formacja zbrojna z okresu I wojny światowej powstała z inicjatywy Komitetu Narodowego Polskiego, walcząca na froncie wschodnim w składzie armii carskiej przeciwko wojskom niemieckim. W dniu 14 sierpnia 1914 roku Wielki Książę Mikołaj Mikołajewicz Romanow wydał dekret o zjednoczeniu ziem polskich pod berłem carów. Za zgodą władz rosyjskich mogły teraz powstawać oddziały polskie do walki z Niemcami, których zadaniem były działania dywersyjno-partyzanckie. W późniejszym czasie oddziały te miały zostać przekształcone w jednostki regularnej armii.

Dekret carski nie spotkał się z uznaniem, ale skutkiem tego przedsięwzięcia był właśnie Legion Puławski, który przy poparciu orientacji prorosyjskiej zaczął powstawać w Puławach w listopadzie 1914 roku. Jego sformowanie powierzono ziemianinowi Witoldowi Gorczyńskiemu.

Legion Puławski nie miał charakteru wojska regularnego, miał operować na tyłach i skrzydłach nieprzyjaciela. Zaciąg był ochotniczy i tylko dla tych, których nie objęła mobilizacja do armii rosyjskiej. Wśród zgłaszających się ochotników przeważała młodzież związana z Narodową Demokracją.

Pierwszych ochotników zaczęto przyjmować w grudniu 1914 roku. Przetransportowano do Puław wówczas około 40 ochotników zwerbowanych w Brześciu Litewskim nad Bugiem i około 30 z Chełma. Dołączono ich do ochotników już przebywających w mieście tworząc 1 kompanię pod dowództwem kapitana Aleksandra Maciejewskiego.

Do sformowania Legionu wyznaczono pomieszczenia puławskiego Instytutu Agronomicznego i Leśnego. Od początku były problemy z umundurowaniem, wyposażeniem militarnym i obuwiem wśród zgłaszających się ochotników. Także kwestie językowe stanowiły problem, gdyż legioniści nie znali polskich komend wojskowych, a rosyjskich nie chcieli respektować.

W styczniu 1915 roku sytuacja uległa znacznemu polepszeniu. Utworzono Komitet Organizacyjny przy Komitecie Narodowym Polskim, na czele którego stanął generał Edmund Świdziński. Na dowódcę Legionu mianowany został pułkownik Antoni Reutt, choć nominalnym naczelnikiem pozostawał podpułkownik Gorczyński, który wszedł w skład siedmioosobowego Komitetu Organizacyjnego. Zapadła decyzja o utworzeniu II Legionu Polskiego, a na miejsce werbunku wybrano Lublin, więc formację tę nazywano Legionem Lubelskim. Podjęto również decyzję o sformowaniu szwadronu ułanów w Krępie i Ksawerynowie pod Maciejowicami.

Na początku 1915 roku prowadzono werbunek już w siedmiu miastach: Warszawie, Łomży, Siedlcach, Suwałkach, Lublinie, Płońsku i Kijowie. Zgłaszali się głównie chłopcy w wieku 18 lat pochodzenia chłopskiego, robotniczego lub rzemieślnicy. Do kawalerii zgłaszali się zaś przede wszystkim ziemianie i inteligencja. Legioniści nosili rosyjskie mundury i można ich było odróżnić jedynie po noszonych na naramiennikach napisach „I LP”. Legion nie miał własnej artylerii, otrzymał od Rosjan austriackie karabiny maszynowe, tyle że nie korzystano z nich, bo nie dostarczono amunicji… W nomenklaturze rosyjskiej funkcjonował jako 739 Nowoaleksandryjska Drużyna.

Formowanie I Legionu zakończyło się pod koniec stycznia. W jego szeregach było około 1 tys. ochotników. Legion miał równowartość rosyjskiego batalionu piechoty liniowej, był podzielony na cztery kompanie strzeleckie, pododdział łączności i kompanię karabinów maszynowych.

20 marca 1915 roku Legion Puławski wyruszył na front. Do najcięższego starcia z jego udziałem doszło w nocy z 19 na 20 maja 1915 roku, kiedy stoczył zwycięską bitwę na bagnach pod Pakosławiem zdobywając niemieckie okopy. Wkrótce został on uzupełniony 800 legionistami z II Legionu, gdyż rekrutacja do niego przebiegała słabiej, niż się spodziewano. 20 sierpnia 1915 roku Legion Puławski walczył pod Nurcem, 10 września pod Zelwą. Wczesną jesienią tamtego roku w Legionie Puławskim było już tylko 100 żołnierzy.

Legion został zlikwidowany w październiku 1915 roku, a żołnierzy go tworzących wcielono do Brygady Strzelców Polskich. Dwa szwadrony Ułanów Polskich w 1916 roku przekształcono najpierw w Dywizjon Ułanów, a potem w 1 Pułk Ułanów Polskich. Po bitwie i szarży tego pułku pod Krechowcami zyskał on przydomek „Krechowieckich”.

Od drugiej połowy maja 1915 roku dowódcą Legionu Puławskiego był pułkownik Jan Rządkowski. W trakcie tamtego roku Gorczyński odszedł z Komitetu Organizacyjnego ze względów osobistych, czuł się urażony odsunięciem od dowodzenia Legionem Puławskim.

Więcej informacji na temat historii tej formacji wojskowej można znaleźć m.in. na stronie www.dawnepulawy.pl. Warto też wspomnieć, iż w 1978 r. do Puław przyjechało pięciu weteranów służących w Legionie Puławskim: Ryszard Gumiński, Hieronim Heinrich, Piotr Wierzbicki, Czesław Kurowski i Wacław Grymowski. W roku 1980 przybyli do Puław ponownie i przekazali różne pamiątki związane z Legionem Puławskim na rzecz Muzeum PTTK Oddział Puławy. Pamięć o Legionie Puławskim jest nadal kultywowana, chociaż nie za bardzo w samych Puławach.

18 maja 1930 r. na polach pod Pakosławiem odsłonięty został pomnik poświęcony poległym legionistom. W dniu 11 listopada 2012 r. podczas patriotycznej defiladzie w Warszawie zaprezentowała się Grupa Rekonstrukcji Historycznej 14 Pułku Strzelców Syberyjskich z Przasnysza, która wystąpiła jako Legion Puławski. Z kolei Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej 51 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych z Iłży od kilku lat jest współorganizatorem rowerowego rajdu szlakiem Legionu Puławskiego.

Powstała też pieśń upamiętniająca nocny atak pod Pakosławiem, ułożona przez legionistów:

Było to pod Pakosławiem, wróg nasz zuchwały
Zatrzymał się w lasach, armaty zagrzmiały
Ołowiem częstując żołnierzy.

Generał dowódca w swym dzielnym zapędzie,
Ten lasek, zawołał, piechota zdobędzie
I wysłał dwa pułki żołnierzy.

Podwakroć odparci, rozbici, złamani,
Z ranami na piersiach krwią własną zbryzgani
Cofają się starzy żołnierze

I zmarszczył brew czarną i gniewem wzburzony
Przypomniał on sobie te polskie plutony
Co stały w bliskości w rezerwie.

Wasz orzeł jest lotny, wy dzieci północy,
Co oni nie mogą, to w waszej jest mocy,
Zyskajcie więc dzisiaj dzień sławy

I poszedł nasz Legjon przez wody i błota
Na las czerniejący, gdzie pruska hołota
Czekała na srogich mścicieli

Doszliśmy do lasku, wrodzy nas nie widzą
Skrytością Polacy to się zawsze brzydzą,
Hura! zagrzmiało w powietrzu

Chorąży Pawłowski jak piorun się rzucił,
Wpadł pierwszy w okopy, ale już nie wrócił
I zginął on śmiercią walecznych.

O cześć wam, rodacy, o cześć wam, druhowie,
Co za Ojczyznę, polegliście w grobie,
I cześć wam zostanie na wieki!

Fotografia przedstawia sztab I Legionu Polskiego i została wykonana w Puławach w 1915 r. Reprodukcja zdjęcia archiwalnego z publikacji książkowej Waldemara Bednarskiego poświęconej tej formacji wojskowej.