Historia powstania twierdzy w Dęblinie

   r. (wtorek), godz. 8:00    Brak komentarzy do Historia powstania twierdzy w Dęblinie

Budowa dęblińskiej twierdzy rozpoczęła się w 1832 r., zaraz po upadku powstania listopadowego. Projekt wykonał wybitny rosyjski inżynier fortyfikacji gen. Iwan Iwanowicz Dehn (ros. Иван Иванович День), który wcześniej uczestniczył w budowie twierdzy w Sewastopolu i Brześciu nad Bugiem, a także opracował plan modernizacji twierdzy w Modlinie. Dęblińską twierdzę wybudowali Rosjanie, pracami inżynieryjnymi kierował podpułkownik Mikołaj Antonowicz Rydzewski (ros. Николай Антонович Рыдзевский), późniejszy generał-porucznik armii carskiej i członek Rady Wojskowej.

Kamień węgielny pod budowę twierdzy został położony w 1832 r., natomiast główne prace budowlane zaczęły się w 1837 r. Okres pięciu lat był potrzebny na prace logistyczne związane z odpowiednim przygotowaniem do głównych prac. W tym czasie w okolicach Dębina powstały cegielnie, wycinano lasy i gromadzono surowce budowlane, przygotowano siłę roboczą, przeprowadzono wstępne prace ziemne i niwelację terenu. Na terenie przeznaczonym pod budowę cytadeli mieściła się wieś Modrzyce, a w jej sąsiedztwie funkcjonował port solny. Decyzja władz carskich o budowie w tym miejscu twierdzy spowodowała, że konieczne było przesiedlenie wsi na teren położony ok. 4 km na północny zachód od twierdzy.

2011-11-15_0027

brama główna wiodąca na fort Mierzwiączka w Dęblinie; stan na dzień 15 listopada 2011 r.

Rydzewski otrzymał nominację na szefa inżynierów dęblińskiej twierdzy 10 listopada 1938 r. Pracami konstrukcyjnymi kierował w Dęblinie do 13 stycznia 1844 r., kiedy to dostał nominację na dowódcę zespołu inżynieryjnego w twierdzy w Modlinie. W okresie jego służby w Dęblinie powstał pentagonalny obiekt ziemny z głęboką fosą, ze skarpami i przeciwskarpami oraz wysokimi wałami artyleryjskimi – cytadela.

Główne prace budowlane trwały do 1847 r. i zakończyły się wybudowaniem cytadeli bastionowej na prawym brzegu Wisły oraz samodzielnego fortu na lewym brzegu tej rzeki, który stanowił przyczółek ubezpieczający most i przeprawę na Wiśle. Nazwano go Fortem Gorczakowa, od nazwiska księcia gen. Michaiła Dymitrowicza Gorczakowa (ros. Михаил Димитрович Горчаков), namiestnika Królestwa Polskiego w latach 1855-1861.

Dęblińska twierdza zajmowała teren o powierzchni ok. 13 ha i miała pełnić funkcje obronne i policyjne, podobnie jak Cytadela Aleksandrowska w Warszawie. Została zbudowana z cegły. Jej wnętrze wypełniały liczne obiekty zaplecza, przede wszystkim potężny gmach koszarowy o długości około 1500 metrów, magazyny i cerkiew koszarowa im. Narodzenia Jana Chrzciciela, którą wyświęcono 27 września 1849 r. Cerkiew została wybudowana na planie krzyża z jedną kopułą i dzwonnicą, na której zawieszono sześć dzwonów. Do cytadeli prowadziły trzy bramy główne: Mikołaja, Jerzego i Włodzimierza. W czasach II Rzeczypospolitej zwano je odpowiednio: Warszawska, Lubelska i Wiślana. Załogę twierdzy w tym czasie stanowiły dwa pułki piechoty, rota robocza i oddziały artylerii fortecznej.

W drugiej połowie XIX w. twierdzę i osadę Dęblin oficjalnie zwano Iwangorod, od imienia księcia gen. Iwana Fiodorowicza Paskiewicza (ros. Иван Фёдорович Паскевич), namiestnika Królestwa Polskiego w latach 1831-1856. Klucz dębliński należał od XIV w. do właścicieli prywatnych. Ostatnim był książę Antoni Jabłonowski, który w 1836 r. sprzedał go rządowi Królestwa Polskiego. Dobra dęblińskie zostały przekazane przez rząd w tymczasową administrację niejakiemu Wąłyckiemu, zaś wiosną 1840 r. car przekazał je Paskiewiczowi, któremu przyznał prawo do przejęcia w dziedziczną własność ziem wchodzących w skład klucza dęblińskiego. A w jego skład wchodziły wówczas następujące miejscowości: Dęblin, Bobrowniki, Modrzyce, Mierzwiączka, Zdżary, Kleszczówka, Masów, Moszczanka, Wymysłów, Oleszwionka, Podwierzbie, Niebrzegów, Sendowice, Grońdów i Lasoń.

Władze rosyjskie zdecydowały w 1873 r. o konieczności modernizacji twierdz w Królestwie Polskim poprzez otoczenie ich pierścieniami fortów. W 1978 roku przystąpiono do budowy siedmiu fortów ceglano-ziemnych otaczających cytadelę w promieniu 2,5 km. Trzy z nich rozlokowano na lewym brzegu Wisły. Zamierzenie było takie, aby odsunąć pas taktyczny od jądra twierdzy, czyli cytadeli. Drugim ważnym elementem przebudowy było utworzenie pól rażenia między cytadelą i fortami w przypadku oblężenia. W ten sposób istniejąca w latach 1832-1878 twierdza bastionowa przekształciła się w twierdzę fortową. W 1890 r. zapadła decyzja o kolejnej modernizacji twierdzy dęblińskiej. Powstały wówczas: nowe magazyny, prochownie, szpital polowy, mała cerkiew szpitalna im. Opieki Matki Bożej, młyn parowy, szopy na armaty, sprzęt przeprawowy, stacja przeciwpożarowa. Nad Wisłą zmagazynowano zapasowy most oraz zainstalowano dwa promy na stalowych linach. Fortyfikacje zostały wzmocnione betonem. Mimo tak dużych zmian twierdza nadal pozostała przestarzała i niedostosowana do nowoczesnych warunków ówczesnych wojen. W 1909 r. została skasowana.

Przez następne kilka lat spora część elementów twierdzy została rozebrana lub wysadzona. Status twierdzy Dęblin zyskał ponownie tuż przed wybuchem I wojny światowej. Wówczas twierdza miała za zadanie bronić przeprawy rzecznej przez Wisłę. Okres twierdzy fortowej kończy się w 1915 r., po tym bowiem roku obsadzają cytadelę Polacy.

Projekt twierdzy w Dęblinie zrealizowali trzej architekci narodowości rosyjskiej, polskiej i włoskiej. Poza wspomnianym już Rydzewskim byli to: architekt Piotr Leon Karasiński (znany budowniczy Warszawy) oraz architekt Mateusz Ornano-Chiaratelli (budowniczy obwodu ostrołęckiego, obwodu łukowskiego, Warszawy i fortyfikacji w Zamościu). Forty wzniesione w drugiej połowie XIX w. wybudował gen. Eduard Iwanowicz Totleben (ros. Эдуард Иванович Тотлебен). Totleben pochodził z Niemców zamieszkujących Inflanty, ale służył w armii rosyjskiej.

Warto zwrócić uwagę, że taktyczne znaczenie Dęblina i okolic dostrzegł już po kampanii polsko-rosyjskiej w 1789 cesarz Napoleon Bonaparte. Wzniesienie fortyfikacji strzegących przepraw przez Wisłę proponował zaś w 1828 r. polski inżynier wojskowy gen. Ignacy Prądzyński. Jednakże on sugerował na lokalizację twierdzy nie Dęblin, a Puławy. O dziejach dęblińskiej cytadeli można poczytać w wydanej w 2011 r. książce Jerzego Trzaskowskiego “Twierdza Iwangorod – Dęblin 1837-1944” oraz na stronie internetowej www.twierdzadeblin.cal.pl.