Herby miejskie dawniej i dziś

   r. (wtorek), godz. 23:20    Brak komentarzy do Herby miejskie dawniej i dziś

Miasta polskie, które od XI w. powstawały przy grodach i w miejscach targowych, dopiero od drugiej połowy XIII w. otrzymywały właściwe formy prawne i jako jednostki samorządowe uzyskiwały zdolność do działań prawnych. Było to związane z lokacją, czyli zakładaniem miast o regularnej zabudowie, miast jako jednostek prawnoorganizacyjnych, niezależnych od feudałów, z własnymi władzami administracyjnymi i sądowniczymi.

Wraz z ustanowieniem samorządu miasto zyskiwało zdolność do działań prawnych, do wydawania aktów prawnych we własnym imieniu. Dokumenty miejskie uwierzytelniano stosowną pieczęcią. Tłoki pieczęci miejskich były przeważnie metalowe, wykonane z żelaza, mosiądzu, niekiedy ze srebra. Ich poziom artystyczny, jak i same rozmiary, dorównywały przeważnie pieczęciom książęcym, co miało odzwierciedlać wysoką rangę polityczną i gospodarczą danego miasta. W średniowieczu pieczęcie wytłaczano w wosku, od XVI w. także w papierze (tzw. pieczęcie opłatkowe), a od XVII w. w laku. Pieczęcie były umieszczane albo bezpośrednio na pergaminie (papierze), albo przywieszane do dokumentu na skręcanych kolorowych sznurkach, paskach pergaminu lub rzemykach. Pieczęcie miejskie są zatem podstawowym źródłem do ustalenia najstarszych miejskich godeł herbowych. Ale przecież nie każde miasto posiada tak wielowiekową tradycję…

Początkowo o godłach miejskich decydował wójt lub rada miasta, a w miastach prywatnych zasadźcy, tj. osoby otrzymujące od pana feudalnego dokument lokacyjny, na podstawie którego organizowane było samo miasto. Od XV w. o godle miejskim decydował też sam król poprzez wystawienie stosownego przywileju herbowego. Takie przywileje otrzymało przynajmniej 80 miast.

Przy tworzeniu herbów miejskich kierowano się identycznymi regułami heraldycznymi, co przy herbach rodowych. Herby miejskie mają jednak własną specyfikę, cechuje je bogatsza treść symboliczna, a także używanie godeł, które w herbach rodowych nie występują, np. elementów architektonicznych, tematów religijnych. Na ziemiach polskich herby miejskie w zasadzie nie posiadają trzymaczy, a korona z labrami używana była niemal wyłącznie na Śląsku.

Znane są przypadki, kiedy miasto prywatne zmieniało swoje godło herbowe całkowicie lub dodawało nowe symbole do już istniejącego herbu miejskiego, w sytuacji kiedy zmieniał się właściciel rodowy miasta. Po upadku Rzeczypospolitej herby miejskie były usuwane przez zaborców i zastępowane godłem państwowym. W okresie międzywojennym tematyką herbów miejskich zajmowało się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wraz z Ministerstwem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Po II wojnie światowej przez bardzo długi okres czasu nikt się nie zajmował herbami od strony prawnej. Dopiero w 1978 r. uchwalono ustawę o odznakach i mundurach, która zezwalała na ustanawianie herbów miejskich i wojewódzkich.

Ustawa o samorządzie terytorialnym z 1990 r. zezwoliła także gminom na ustalenie herbu, jednakże zabrakło w niej przepisów wykonawczych, dlatego w heraldyce terytorialnej przez wiele lat panowała całkowita dowolność. Trzeba przyznać, że współczesne herby jednostek samorządu terytorialnego dosyć często łamią podstawowe zasady heraldyki. Bywa i tak, że są przeładowane nadmierną symboliką i źle skomponowane plastycznie.

W drugiej połowie XX w. przyjęto zasadę, iż opracowania herbów miejskich powinny nawiązywać do stylizacji z okresu późnego gotyku, ale zgodnie z duchem współczesności. Godła powinny być wyraziste, nie przeładowane szczegółami, a całość powinna mieć wyraźne cechy autorskie. Korony, trzymacze oraz ewentualnie hełmy i labry z klejnotem można do herbu dodawać teraz tylko i wyłącznie w przypadkach uzasadnionych historycznie.

20 stycznia 2000 r. rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji została powołana Komisja Heraldyczna, której zadaniem jest opiniowanie i konsultowanie projektów nowych herbów. Obecnie przy projektowaniu poprawnych heraldycznie i plastycznie herbów fachowej pomocy udzielają władzom samorządowym instytucje heraldyczne oraz niektóre wyspecjalizowane w tym firmy komercyjne. Trzeba też mieć świadomość, że o sposobie wykorzystania herbu danej jednostki samorządowej, w tym również do celów komercyjnych, decyduje zazwyczaj statut danej jednostki. Przepisy państwowe nie regulują tego w sposób jednoznaczny.

Jeżeli chodzi o tematykę herbów miejskich to można wyróżnić pięć grup godeł: architektoniczne, religijne, własnościowe (królewskie i książęce, państwowe, ziemskie, kościelne i zakonne, rodowe), mówiące i alegoryczne. Wiele herbów o godłach złożonych z kilku elementów można zaliczyć do dwóch, a nawet trzech grup tematycznych.

Głównym symbolem statusu miasta są motywy architektoniczne, bo właśnie przede wszystkim zabudową różniły się one od wsi i osad. Była ona uporządkowana, zamki zaś, domy i kościoły budowano z kamienia lub cegły. Dlatego też w herbach przedstawia się je jako białe (kamienne) lub czerwone (ceglane), z wyraźnie zaznaczonymi ciosami lub cegłami. Wśród motywów architektonicznych przeważają wizerunki: murów miejskich, wież, kościołów, ratuszy, zamków. W bardziej współczesnych herbach pojawiają się nawet symbole przemysłowe. Do kanonu zaliczane są herby miejskie z murem blankowanym z bramą i trzema basztami. Niekiedy te blankowane wieże są nakryte trójkątnymi daszkami ze złotą kulą, często zakończoną chorągiewką. Takie herby posiadają zwykle najstarsze polskie miasta. Co ciekawe herby tego typu są używane stosunkowo często przez miasta, które nigdy w swych dziejach takich murów i baszt nie posiadały.

Warto też zwrócić uwagę, iż tarcze herbowe mogą być zwieńczane koroną w kształcie murów miejskich (łac. corona muralis), a rangę miasta wyznacza liczba baszt w koronie – zazwyczaj 3 lub 5. Koroną królewską w heraldyce polskiej w zasadzie ozdabia się tylko herby byłych stolic lub niegdysiejszych jednostek terytorialnych. Niewiele herbów polskich miast sięga wyłącznie do symboliki architektonicznej. Na większości umieszczono w bramie, na wieży nad lub pomiędzy basztami dodatkowe symbole. Mogą to być godła własnościowe (państw, ziem, kapituł, rodów), insygnia władzy biskupiej, a także postacie świętych patronów miasta i ich atrybuty.W Polsce istnieje ponad 40 herbów miejskich, gdzie postacie religijne są jedynymi godłami, a ponad 20 kolejnych herbów miejskich ma postacie religijne w godłach złożonych. Dominuje postać św. Jana Chrzciciela. Jak można rozpoznać świętych? Dzięki ich atrybutom:

  • św. Jerzy – ukazywany w scenie walki ze smokiem,
  • św. Piotr – prezentowany z kluczami,
  • św. Paweł – ma w dłoni miecz,
  • św. Jakub – ukazywany z laską pielgrzymią i muszlą,
  • św. Wojciech – prezentowany z wiosłem,
  • św. Katarzyna – prezentowana z kołem,
  • św. Andrzej – prezentowany z ukośnym krzyżem,
  • św. Wawrzyniec – prezentowany z rusztem,
  • św. Michał Archanioł – trzyma w dłoni miecz i wagę,
  • św. Barbara – prezentowana z wieżą,
  • św. Małgorzata – trzyma w dłoni krzyż i stoi na smoku.

Dosyć liczne są też herby miejskie posiadające w godle atrybuty władzy biskupiej (infułę, pastorał, chorągiew kościelną) oraz symbole religijne, np. krzyż. Orzeł św. Jana Ewangelisty występuje w godle herbowym 3 polskich miast, Baranek Boży jest godłem herbowym 5, a krzyż ma ponad 30.

Bardzo dużą grupę tematyczną stanowią herby miast, w których występują pełne lub uszczerbione godła państwowe, ziemskie, kościelne i rodowe. Takie herby podkreślają pod czyim panowaniem powstało miasto albo kto je lokował i do kogo należało.

Jest też całkiem spora grupa herbów, których godła nawiązują do władzy królewskiej. Na tego typu herbach widoczna jest postać króla, głowa króla, korona królewska lub jabłko królewskie. Na 25 herbach miejskich występuje Orzeł Biały. Licznie reprezentowane są też godła ziemskie z wizerunkami: orła górnośląskiego, czerwonego gryfa pomorskiego, orła śląskiego, orła brandenburskiego, czeskimi lwami.

Wyjątkowo liczne są natomiast herby miast reprezentujące polskie herby rodowe. Jest ich ponad 50. Wśród polskich rodów, które zasłużyły się w lokacji miast i zabiegały o ich rozwój warto wymienić: Zamojskich herbu Jelita, Tarnowskich herbu Leliwa, Ostrowskich herbu Rawicz, Czarnkowskich herbu Nałęcz, Święców posługujących się rybo-gryfem.

Niezwykle ciekawą grupę tematyczną stanowią miejskie herby mówiące. Są wśród nich herby o pojedynczych godłach, ściśle wiążących się z nazwą miasta, np. łódź (Łódź), tur (Turek), trzy kozie głowy (Koziegłowy), głowa (Głowno). W grupie tej są też herby o godłach złożonych, w którym głównym elementem jest godło mówiące, np. koło (Koło), czapla (Czaplinek), drzewo buk (Buk), gałązka lipy (Lipno). Ponadto w grupie tej występują też nazwy nawiązujące brzmieniem do nazwy miasta, np. gryf (Gryfice, Gryfno, Gryfów Śląski), korona (Koronowo), koń (Konin), trzy szyszki chmielu (Chmielnik), liść dębi i żołędzie (Dębie). Są też dwa herby-rebusy z nazwą miasta w godle herbu: trzy żołędzie i młotek górniczy (Dąbrowa Górnicza), jeleń stojący na trójwzgórzu (Jelenia Góra). Herby mówiące występują głównie na ziemiach, które przez długi czas znajdowały się pod panowaniem niemieckim, m.in.:

  • miasta, których niemieckie nazwy miały końcówkę burg (zamek): Prabuty (Reisenburg) mają w herbie olbrzyma (Riese) i zamek; Kluczbork (Kreutzburg) ma w herbie krzyże (Kreuz) i zamek; Frombork (Frauenburg) – ma w herbie Najświętszą Marię Pannę (Frau) i zamek;
  • miasta, których niemieckie nazwy miały końcówkę berg (góra): Susz (Rosenberg) – ma w herbie kobietę z różą (Rose) i góry; Ziębice (Münsterberg) – mają w herbie kościół (Münster) i góry;
  • inne miasta: Głuchołazy (Ziegenhals) – mają w herbie kozią głowę (Ziegenhals – kozia szyja); Pieniężno (Mehlsack) – ma w herbie worki mąki (Mehlsack – worek mąki); Gniew (Mewe) – ma w herbie mewę (Möwe – mewa); Barwice ( Bärwalde) i Mieszkowice (Bärenwald) – mają w herbie niedźwiedzia i drzewo symbolizujące las (Bär – niedźwiedź, Wald – las); Żmigród (Trachenberg) – ma w herbie smoka (Drache – smok); Orneta (Wormditt) – ma w herbie smoka (Wurm – smok).

Największą grupę herbów miejskich stanowią te, które mają godła alegoryczne. Większość z nich obrazuje środowisko naturalne i stosunki gospodarcze. Najczęściej ukazywana jest rzeka, jako że w przeszłości rzeki ułatwiały transport i stanowiły naturalną barierę ochronną. W heraldyce rzekę przedstawia się jako biały lub błękitny pas falisty, bądź w postaci kilku pasów falistych białych i błękitnych tej samej barwy błękitnej. Drzewo lub drzewa symbolizują lasy, z kolei jeleń, dzik i niedźwiedź oznaczają tereny łowieckie, a trójwzgórze to symbol gór. Godło może też symbolizować fakt, że miasto jest ważnym portem rzecznym lub morskim – w godle herbowym jest wówczas umieszczana kotwica. Jeśli miasto stanowi ośrodek górniczy to w godle umieszcza się młotki górnicze, jeżeli jest ośrodkiem przemysłu włókienniczego to zamieszcza się czółenka tkackie, a jeśli przemysłu stalowego to kowadła. Do godeł alegorycznych zaliczane są też te, które posiadają inicjały nawy miasta lub monogramy, figury związane z legendami, jak chociażby warszawska syrenka. Tego typu herbów miejskich jest ponad 50 w Polsce.

Godła miejskie były używane nie tylko na pieczęciach, ale używano ich od samego początku również na chorągwiach miejskich. Taka chorągiew miejska była używana w czasie wszystkich uroczystości religijnych i świeckich. Towarzyszyła też oddziałowi wysłanemu przez miasto na pola bitewne w ramach pospolitego ruszenia. Chorągwie miejskie były wywieszane na ratuszu i umieszczane na wieżach miejskich. Pierwszy szerszy przekaz o chorągwiach miejskich pochodzi od Jana Długosza i jego Banderia Prutenorum datowanego na 1448 r. Dzieło to zawiera opisy i barwne rysunki wszystkich chorągwi, użytych w bitwie pod Grunwaldem przez Krzyżaków, z czego 18 chorągwi to miasta należące obecnie do Polski.

Aż do XVII w. niemal wszystkie chorągwie miejskie były chorągwiami heraldycznymi i dopiero od XVIII w. pojawiają się na ziemiach polskich chorągwie, na których herb występuje pośrodku jednobarwnego płatu lub na płacie o licznych poziomych pasach, czasem z dodatkiem innych prostych figur.

W XIX w. w Europie Środkowej pojawia się nowy rodzaj weksylium – flaga miejska. Flaga miała odmienny od chorągwi charakter, nie tylko w swej treści, ale również z racji pełnionej funkcji. Flaga miejska nie przynależała wyłącznie do władz miejskich i nie miała charakteru znaku bojowego. Była znakiem rozpoznawczym, a poprzez częste używanie przez instytucje prywatne stopniowo stała się głównym symbolem miasta. Na terenach polskich pierwszą flagę we właściwym tego słowa znaczeniu ustanowiła w 1815 r. Rzeczpospolita Krakowska. Obecnie flagę tą nadal wykorzystuje Kraków. Inne miasta ustanowiły swe flagi dopiero po odzyskaniu niepodległości, a spora część miast dopiero po II wojnie światowej. Kiedy w 1990 r. wprowadzona została ustawa o samorządzie terytorialnym lawinowo ruszył proces ustanawiania flag miejskich.

Znaczenie godła i herbu miejskiego wzrosło w średniowieczu jeszcze bardziej, kiedy zaczęto je umieszczać nie tylko na pieczęciach i chorągwiach, ale i na pierścieniu i berełku wójta lub burmistrza, na lasce przewodniczącego rady oraz na ozdobnych dzwonkach lub młotkach używanych w czasie posiedzeń rady. Herby miejskie były wyszywane na szatach heroldów i straży miejskiej, haftowano je na płomieniach do fanfar i fartuchach do bębnów. Zdobiono nimi wnętrza ratuszy, wykuwano je w kamieniu na bramach miejskich, rzeźbiono nimi meble na salach posiedzeń. W XV i XVI w. herbami ozdabiano też kasetony sufitów, kafle pieców, kominki, zegary, oraz dzbany, puchary i zastawę stołową używane podczas przyjęć w ratuszu. W XIX w. zakres stosowania herbów miejskich jeszcze bardziej się poszerzył. Zaczęto nimi ozdabiać mosty, latarnie uliczne, pokrywy studzienek kanalizacyjnych. W XX w. miasta zaczęły fundować sobie sztandary, burmistrzowie i prezydenci miast zaczęli używać podczas uroczystości miejskich łańcuchów, których głównym elementem jest herb miasta. Pod koniec XX w. na granicy miasta zaczęto stawiać tzw. witacze, czyli duże tablice z nazwą i herbem miasta oraz napisem powitalnym z jednej strony i pożegnalnym z drugiej.

Współcześnie herby miejskie są używane na urzędowym papierze listowym, stanowią ozdobę na teczkach na dokumenty, są wykorzystywane na wszelkiego rodzaju materiałach promocyjnych danego miasta, na odznakach typu “zasłużony dla miasta”. Herby miejskie można spotkać też na taborze komunikacji miejskiej, na tablicach z nazwą ulicy, na pojazdach i odznakach straży miejskiej, a także na winietach lokalnych gazet i wydawnictw miejskich.

Herby municypalne polskich miast można obejrzeć za pośrednictwem Wikipedii. Warto też zwrócić uwagę na herb miasta Bielsko-Biała, który jest unikatowy, jako że składa się z dwóch gotyckich tarcz.