Brama mostowa w Puławach

   r. (wtorek), godz. 21:00    Brak komentarzy do Brama mostowa w Puławach

W czwartek 8 października minęła 99 rocznica otwarcia przepięknej bramy wjazdowej w Puławach, która prowadziła na most na Wiśle. Bramę tą wraz z półstałym mostem wybudowały okupacyjne wojska austro-węgierskie (przy zaangażowaniu miejscowej ludności) w okresie I wojny światowej. Most miał długość 300 metrów i umożliwiał sprawne przemieszczanie się przez rzekę, zarówno ludności cywilnej, jak i pododdziałom wojskom. Wcześniejszy most, pierwszy stały na Wiśle w Puławach, został zniszczony przez wojska inżynieryjne Armii Imperium Rosyjskiego, która po stoczonej 22 lipca 1915 r. bitwie w Górze Puławskiej (z udziałem Legionu Puławskiego) wycofała się na prawy brzeg Wisły.

Brama mostowa w Puławach była zlokalizowana u skrzyżowania trzech ulic: Lubelskiej (obecnie ulica Piłsudskiego), Powiatowej (obecnie ulica 6 Sierpnia), Browarnej (obecnie ulica 4 Pułku Piechoty Wojska Polskiego). Tuż przy filarze z prawej strony zlokalizowany był naziemny hydrant uliczny. Na każdym rogu ulicy znajdowały się schodki dla pieszych. Te będące przy filarach bramy prowadziły na ścieżkę w kierunku plaży, a te zlokalizowane za skrzyżowaniem wiodły wzdłuż muru oporowego ciągnącego się wzdłuż ul. Lubelskiej, gdzie w dole był rynsztok. Po prawej stronie ul. Lubelskiej położone były tory kolejowe. Transportowano nimi materiały służące do budowy mostu i bramy.

Dolna część bramy była murowana, środkowa kondygnacja została wykonana z drewna, natomiast dwie boczne wieżyczki zbudowano z tzw. muru pruskiego. Wieżyczki miały spadziste dachy. Brama miała również centralne ulokowaną mniejszą wieżyczkę zegarową. Całość stanowiła dosyć niekonwencjonalne rozwiązanie estetyczne na tym obszarze, gdzie dominowała raczej zabudowa w stylu ruskim.

brama-mostowa-pulawy-3

fotografia nieznanego autora prawdopodobnie wykonana jesienią 1916 r.; zbiory Biblioteki Narodowej

brama-mostowa-pulawy-2

fotografia autorstwa Apolinarego Wójcickiego z 1918 r., zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Lublinie

Po prawej stronie bramy znajdował się okazały budynek wybudowany ok. 1900 r. na potrzeby szkoły cerkiewnej. Od 1906 r. do 1971 r. mieścił się tam Magistrat Nowej Aleksandrii (Puław), następnie siedzibę tam miał Urząd Gminy Puławy (aż do 2007 r.). Budynek ten kilka lat temu zakupiła za 797 tys. zł firma „HM Inwest” z Warszawy, po czym został odremontowany i oświetlony, tak że nocną porą uwidacznia się jego okazała bryła. Nieco dalej za siedzibą władz miejskich mieścił się budynek Spółdzielni Rolniczo-Handlowej Lubelski Syndykatu Rolniczy S.A. oraz budynek stoczniowy Skarbowych Warsztatów Portowych, czyli późniejszych popularnie zwanych „zakładów wodnych”.

Po lewej stronie bramy ul. Browarną można było dojechać do browaru miejskiego oraz okazałego budynku karczmy „Pod Pielgrzymem”. W bezpośredniej bliskości bramy znajdowały się natomiast żydowskie olejarnie oraz elektrownia miejska wybudowana w 1926 r., której dyrektorem był Jan Tyczyński.

Od samego początku poza funkcją estetyczną brama mostowa pełniła również funkcje użytkowe. W późniejszym czasie, tzn. na początku lat 20. XX w. za przejazd przez most pobierano już myto. Ale nie było żadnej rogatki, zaś piesi cały czas przechodzili bez ponoszenia opłat. W bramie można też było zakupić wodę sodową i wyroby cukiernicze, a swoją siedzibę mieli w niej harcerze i Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Na piętrze zlokalizowane było także mieszkanie, które zajmował początkowo sam konstruktor bramy.

Brama górowała nad najbliższą okolicą, była wyższa niż budynek urzędu miejskiego. Oczywiście wyżej znajdowała się chociażby dawna kaplica książąt Czartoryskich czy nieistniejąca już synagoga żydowska, ale te budynki były zlokalizowane na wzniesieniu. 20 października 1934 r. oddano do użytku nowy most, tzn. istniejący do dzisiaj stalowy most im. Ignacego Mościckego. Dotychczasowy most drewniany został rozebrany.

W okresie międzywojennym brama stanowiła też docelowe miejsce spotkań społeczności lokalnej, głównie Żydów. Zwykle w piątek i w sobotę gromadzili się przy niej młodzi Żydzi, były przyśpiewki, gra na gitarze. Należy pamiętać, że okolica ta była swoistą dzielnicą żydowską w tamtym czasie.

Brama przetrwała bez poważniejszych uszkodzeń całą I wojnę światową. W przeciwieństwie do budynków znajdujących się wokoło niej, które były zniszczone w poważnym stopniu. Niestety II wojny światowej brama mostowa nie przetrwała. Ocalała inwazję hitlerowską we wrześniu 19139 r., a zniszczono ją w sierpniu 1944 r.

W 1996 r. przy okazji renowacji drogi prowadzącej na most oraz remontu samego mostu dokopano się do fragmentów kanalizacji obsługującej bramę mostową oraz pozostałości po lewym filarze. Z kolei w 2011 r. podczas prac remontowych prowadzonych przy skrzyżowaniu ul. Piłsudskiego i ul. 6 Sierpnia robotnicy dokopali się do fundamentów prawego filaru bramy mostowej.

Brama była zlokalizowana mniej więcej w tym miejscu, gdzie współcześnie jest pas przejścia dla pieszych na drodze prowadzącej bezpośrednio na most. Brama mostowa była też częścią scenografii w wystawianym w 2006 r. w Puławskim Ośrodku Kultury „Dom Chemika” spektaklu „Cyrulik sewilskim”. Sztukę przygotowano specjalnie na jubileusz stulecia nadania Puławom praw miejskich.

brama-mostowa-deblin

niemieckojęzyczna karta pocztowa ukazująca bramę i most w Dęblinie w okresie I wojny światowej; zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Lublinie

Uroczystego otwarcia puławskiej bramy mostowej oraz nowego mostu dokonał osobiście arcyksiążę Fryderyk Habsburg, który był wówczas nominalnym głównodowodzącym armii austriackiej. Było to w poniedziałek 8 października 1906 r. Tego samego dnia arcyksiążę był też w Iwangorodzie, czyli w ówczesnym Dęblinie, gdzie otworzył podobną bramę mostową. Dęblińska brama nie miała jednak tak majestatycznego wyglądu. Prawdopodobnie była też niższa od puławskiej, ale zdecydowanie od niej szersza. Dęblińska brama mostowa na Wiśle najprawdopodobniej była skonstruowana w całości z drewna.

Do czasów współczesnych zachowało się stosunkowo sporo zdjęć prezentujących bramę Puławską i bardzo mało ujęć z bramą dęblińską. Kolekcje ukazujące bramę puławską można obejrzeć chociażby na stronie Dawne Puławy czy na serwisie Foto Polska. Poniżej zamieszczam też kilka zdjęć pochodzących ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

PIC_1-G-3467

zdjęcie z 1928 r. wydane w Ilustrowanym Kurierze Codziennym z widokiem na stary most

 

PIC_1-G-3470-1

zdjęcie wykonane przez Apolinarego Wójcickiego w 1934 r. na most im. Ignacego Mościckiego prawdopodobnie z górnej kondygnacji bramy mostowej

 

PIC_2-8683

zdjęcie z lutego 1942 r. wykonane przez Gustawa Andraschko na bramę mostową od strony Wisły

 

PIC_2-8685

zdjęcie wykonane przez Pfeil Otto pochodzące z okresu 1939-1944, w tle most im. Ignacego Mościckiego

 
Fotografia w nagłówku: brama mostowa w okresie okupacji hitlerowskiej; zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Lublinie.